„Dzień Edukacji Narodowej”. Ogólnopolskie święto przedszkoli, szkół i uczelni od tej podstawowej do tych wysokich i wyższych. Zanim oficjalna, współczesna nazwa tego uroczystego dnia została przyjęta, w kalendarzu widniał Dzień Nauczyciela. 27 kwietnia 1972 rząd Piotra Jaroszewicza uchwalił Kartę praw i obowiązków nauczyciela, która w swoich zapisach powołała do życia „Dzień Nauczyciela”. Przez dwieście lat, bez jednego roku, data 14 października nie była przez nikogo celebrowana i wspominana. Dzień, w którym Sejm Rozbiorowy, ten sam w trakcie obrad którego Tadeusz Rejtan rozdzierał swoje szaty, powołał do życia Komisję Edukacji Narodowej, został zapomniany. Pierwsze w historii Świata ministerstwo zajmujące się na poważnie szkolnictwem, wywołało ogromne zaskoczenie w całej Europie, a co najważniejsze, wśród przedstawicieli państw zaborców. W dwa lata po powstaniu KEN, powołano pierwsze w Świecie wydawnictwo, któremu powierzono zredagowanie i wydrukowanie ponad trzydziestu podręczników do różnych przedmiotów, których nakład wyniósł dwieście pięćdziesiąt tysięcy sztuk.

Polskie szkolnictwo najczęściej jest kojarzone z pierwszą, nowoczesną uczelnią, ufundowaną przez Kazimierza Wilkiego 12 maja 1364 roku, nazwaną "Akademią Krakowską". Przez cały okres XIV i XV wieku krakowska uczelnia była najważniejszym ośrodkiem naukowym i kulturalnym w Polsce i jednym z najważniejszych w Europie Centralnej. Uczelnia przez całe swoje istnienie zaliczała wzloty i upadki. W 1400 roku król Władysław Jagiełło wraz z żoną królową Jadwigą wsparli po raz kolejny Akademię, a do kierunków, które już były nauczane: sztuk wyzwolonych, medycyny i prawa, dodano teologie. W późniejszych wiekach nauczano między innymi matematyki i astronomii. 

Czy to oznacza, że w średniowiecznej Polsce, przed Akademią Krakowską, nie było żadnych szkół?

Szkoła życia

Żadna cywilizacja na świecie nie mogła obyć się bez edukacji najmłdoszych. "Szkoły" istnieją od zarania dziejów, od chwili, kiedy ludzie pierwotni zaczęli się łączyć w większe gromady. Ludzie uczyli się tego, co było dla Homo Sapiens najważniejsze i przydatne. Wiele z tych piewotnych nauk pozostaje aktualnych do dzisiaj. Zmieniły się zasady i narzędzia wykładania przedmiotów. Współczesne kierunki humanistyczne: prawo, etyka, filozofia, filologia, czerpią pełnymi gaściami z nauk wykładanych przez starożytne cywilizacjie od Babilonu po Cesarstwo Rzymskie.Matematyka nie potrafi się obejść bez twierdzeń Pitagorasa i Talesa. Starożytni mieli w swoich szeregach Człowieka Sigmę: Archimedesa. Fizyk, matematyk, inżynieria i astronomia w jednym człowieku. To będzie robiło wrażenie do końca Świata i o jeden dzień dłużej. Wraz z rozwojem człowieka, wzrastały jego potrzeby kulturalne. Pojawiła się literatura, rzeźba, malarstwo, teatr i muzyka. W każdej z tych dziedzin nauczano młodych kadetów trudnej sztuki tworzenia dzieła z kamienia, na drewnie czy papirusie.

Benedyktyni

Czy to oznacza, że w średniowiecznej Polsce, przed Akademią Krakowską, nie było żadnych szkół? – Swoimi Słowami :

Pierwsze polskie szkoły powstały na przełomie X i XI wieku. Słowianie nie prowadzili szkół. Wszelką wiedzę przekazywano sobie ustnie i nie zachowały się żadne archeologiczne dowody na istnienie pisma - fundamentu edukacji. Przyjęcie chrześcijaństwa w 966 roku wprowadziło państwo Mieszka I do grona państw cwyilizowacji Zachodu. Pierwszym zakonem chrześcijańskim, osiadłym na ziemiach polskich byli Benedyktyni. Pierwsze opactwa wybudowane w Tyńcu i Lubiniu stały się centrum  chrystianizacji ziem polskich, a dzisiaj stanowią ważne ośrodki religijne. Siłą rzeczy Benedyktyni stali się pierwszymi urzędnikami, dyplomatami i nauczycielami w młodym państwie polskim. Mnisi byli jedynymi piśmiennymi urzędnikami dworskimi w całym Państwie. Osiedlenie się Benedyktynów odmieniło także polskie rolnictwo, sadownictwo i ziołolecznictwo. Benedyktyni znani byli ze swoich browarów klasztornych, w których produkowali wyśmienite piwo, likiery ziołowe nazywane „Benedyktynkami” i wino. Woda nie nadawała się wtedy do spożycia a jej role przejęły właśnie słabe w procenty alkohole. Znajomość ziół pomogła opracować nie tylko likiery ziołowe, ale podstawy medycyny. 

Szkoła pierwszych Piastów

W Polsce Mieszka I i Bolesława Chrobrego nie obowiązywało powszechne szkolnictwo. I Rzeczpospolita nie należała do kraju równości społecznej.  Zaczęła się kształtować klasa rycerstwa, późniejszej szlachty, a w najniższej hierarchii znajdowali się chłopi. Relacje pomiędzy klasami zmieniały się z wiekami i nie zawsze chłopstwo było uznawane za prywatną własność. Chłopi pańszczyźniani, to dorobek późniejszych „oświeconych” wieków. Za pierwszych Piastów naukę mogli podjąć członkowie rodziny królewskiej, możnowładcy i wszyscy musieli pochodzić z rycerskiego stanu. Oferty były tylko dwie: szkoła dworska lub duchowna. Na szkołach dworskich synowie królów szkolili się w rzemiośle wojennym, a jeżeli chodzi o naukę czytania lub pisania, uczono się na pamięć psalmów. W szkołach duchownych szkolono przyszłych mnichów. Uczono łaciny w mowie i piśmie, przepisywano księgi i uczono trudnej sztuki kapłańskiej. Około XIII wieku na ziemiach polskich nastąpiła duża ekspansja szkół parafialnych. Szkoły uczyły religii, podstaw pisania i czytania po łacinie, prostych rachunków i śpiewania psalmów. Zdolniejszych i uczniów pochodzących z bogatszych rodzin katoliccy księża kierowali do szkół klasztornych. Ci mniej zdolni pozostali na swoich wioskach. Szkoły parafialne można porównać do dzisiejszej szkoły podstawowej. 

Akademia Krakowska

Zmiana w nauczaniu nastąpiła w 1364 roku. Ufundowanie przez Kazimierza Wielkiego Akademii Krakowskiej rozpoczyna nowe kierunki studiów. Studenci mogli się kształcić na świeckich urzędników, dyplomatów i sędziów korzystając z Wydziału Prawa. Wydział Medycyny zaczął nauczać pierwszych niekościelnych lekarzy. Ostatnim kierunkiem był Wydział Sztuk Wyzwolonych. To kierunek dla przyszłych humanistów, matematyków i astronomów. Wydział teologiczny został utworzony dopiero za panowania Króla Władysława Jagiełły. Papież Urban V wyraził zgodę na utworzenie kierunku, po sowitej daninie złożonej przez polskiego króla. Akademia Krakowska wprowadziła nie tylko nowoczesne na ówczesne czasy kierunki, ale równie nowatorskie metody nauczania polegające na dyskusjach, praktykach w sądach, urzędach i na dworze królewskim. Królowi Kazimierzewi Wielkiemu zależało na tym, aby bramy uczelni były otwarte szeroko dla każdaego mieszkańca Polski. Niestety. Chłopi nie byli w stanie opłacić wysokiego czesnego i zapewnić utrzymania swoim dzieciom, których chcieliby wykształcić. 

Edukacja nie dla chłopa

Chłopstwo przez wieki pozostało w większości niepiśmienne. Stan ten utrzymywał się bardzo długo i jak opisuje w swojej książce Joanna Kuciel – Frydryszak pt. „Chłopki”, w II Rzeczpospolitej powszechnym obyczajem wśród wiejskich rodziców było zabieganie o zwolnienie ich dzieci z obowiązku szkolnego. – Swoimi Słowami :

Chłopstwo przez wieki pozostało w większości niepiśmienne. Stan ten utrzymywał się bardzo długo i jak opisuje w swojej książce "Chłopki", w II Rzeczpospolitej powszechnym obyczajem wśród wiejskich rodziców było zabieganie o zwolnienie ich dzieci z obowiązku szkolnego. Przyznanie obywatelstwa polskiego wszystkim mieszkającym w Polsce w 1918 tylko nieznaczenie zmniejszyło analfabetyzm wśród dzieci wiejskich. Dopiero władze PRL wprowadziły obowiązkową edukację dla wszystkich dzieci w wieku od siedmiu do osiemnastu lat. Przyznanie obywatelstwa polskiego wszystkim mieszkającym w Polsce w 1918 tylko nieznaczenie zmniejszyło analfabetyzm wśród dzieci wiejskich. Dopiero władze PRL wprowadziły obowiązkową edukację dla wszystkich dzieci w wieku od siedmiu do osiemnastu lat. 

Luter przybija tezy

Do 31 października 1517 roku Kościół Katolicki miał monopol w Europie na nauczanie. Przybicie dziewięćdziesięciu pięcu tez przez Marcina Lutra nie tylko zmieniło oblicze Europy, ale także system edukacji. na całym Starym Kontynencie rozlała się najpierw Reformacji, a w odpowiedzi na działania Lutra i jego zwolenników, Kontrreformacja. Wyznawcy tego samego Boga, w imię tego samego Jezusa Chrystusa chwycili za broń i rozgorzała jedna z najbardziej krwawych wojen w historii. Wojny reoigijne od zawsze przynosiły najwięcej niewinnych ofiar. 

Chrześcijańska rywalizacja

Protestanci postawili na nowoczesność i wolność, a Papież Paweł III na Zakon Jezuitów. – Swoimi Słowami :

Protestanci postawili na nowoczesność i wolność, a Papież Paweł III na Zakon Jezuitów. Różnice były ogromne pomimo, że obie strony zachęcały młodych ludzi do podjęcia nauki właśnie u nich. Protestanci postawili na wolność religijną, wolność pogląów, nauczanie w językach narodowych i nowatorskie kierunki studiów. Nie porzucono łaciny. Nauczano Greki, geografii, historii nowożytnej, rozszerzonej arytmetyki, geometrii i fizyki. Studenci byli zachwyceni czytaniem Biblii w swoim własnym języku. Katechizm protestancki opierał się przede wszystkim na przykazniach z Pisma Świętego. W szkołach katolickich poziom również podniósł się do góry, ale podejście do programu i metod nauczania pozostały praktycznie bez zmian. Jezuici mieli postawione zadanie wychować nowych katolików, którzy nie poddadzą się reformacyjnym prądom. W szkołach obowiązywała linia kościoła. Protestanci poznawali Boga przez Biblię w językach narodowych, a katolicy przez katechizm kościoła katolickiego, teksty teologiczne i na końcu przez Biblię czytaną po łacinie. Używanie języka innego niż łacina była surowo zakazana i groziły za to surowe kary.

Upadek Pierwszej Rzeczpospolitej

 Pierwszy rozbiór Polski z 1772 roku na chwilę otrzeźwił polską szlachtę. Wiele się działo również poza granicami naszego okrojonego państwa. Jaki wpływ na prace nad ustawą powołującą do życia Komisję Edukacji Narodowej miała decyzja papieża Klemensa XIV o likwidacji zakonu Jezuitów w 1773 roku? Jezuici prowadzili w Polsce ponad sześćdziesiąt szkół niższego i średniego szczebla. Takich szkół było ponad osiemdziesiąt. Szkoły jezuickie zaczęły mieć konkurencję w placówkach należących do Zakonu Pijarów. W zależności od źródła, to dopiero szkoły prowadzone przez Pijarowców zaproponowały młodzieży nauczanie katolickie w stylu zbliżonym do protestantów.

Collegium Nobilium

Nie praktykowano już wkuwania na pamięć łacińskich regułek. Zamiast tego zbudowano gabinety tematyczne: matematyczne, fizyczne z możliwością prowadzenia eksperymentów, botaniczne, zoologiczne i geograficzne. – Swoimi Słowami :

Jednym z wybitnych absolwentów szkół pijarowców był Stanisław Konarski. W 1740 roku Konarski otworzył nowoczesną katolicką uczelnię Collegium Nobilium w Warszawie. Metody nauczania były rewolucyjne. Nie praktykowano już wkuwania na pamięć łacińskich regułek. Zamiast tego zbudowano gabinety tematyczne: matematyczne, fizyczne z możliwością prowadzenia eksperymentów, botaniczne, zoologiczne i geograficzne. Po raz pierwszy w Polsce, w szkole katolickiej, przedmioty wykładano w języku polskim. Zachowano nauczanie języka łacińskiego i greckiego. Dla chętnych wprowadzono naukę języków francuskiego i niemieckiego. Po raz pierwszy w programi pojawiły się lekcje patriotyzmu. Szkołę Konarskiego ukończyło wielu wybitnych polskich patriotów, którzy zasłynęli jako sygnatariusze Ustawy Rządowej z dnia 3 maja 1791 roku: Igaacy Potocki i Stanisław kostka Potocki. Przy Karcie Praw pracowali Joachim Litawor Chreptowicz i Ludwig Szymon Gutkowski.

Komisja Edukacji Narodowej

Wspomnieni wcześniej patrioci pracowali nad powołaniem Komisji Edukacji Narodowej. Zredagowany dokument 14 października 1773 roku Sejmowi przedstawił Hugo Kołłątaj. Po przyjęciu dokumentu Król Stanisław August Poniatowski powołał pierwszą historyczną Komisję Edukacji Narodowej w składzie czterech posłów i czterech senatorów. W skład Komisji wchodzili: Ignacy Massalski – biskup wileński, Michał Poniatowski – biskup płocki, August Sułkowski – wojewoda gnieźnieński, Joachim Chreptowicz – podkanclerzy litewski, Ignacy Potocki – pisarz litewski, Adam Czartoryski – generał ziemi podolskiej, Andrzej Zamoyski – były Kanclerz Wielkiego Koronnego i wojewoda inowrocławski, oraz Antoni Poniński – starosta kopanicki. Wiele z tych postaci, za dwadzieścia lat, będzie pracować na zredagowaniem pierwszej Konstytucji w Europie.

Towarzystwo Ksiąg Elementarnych

 Polski system edukacji został całkowicie przebudowany. Uczniowie i studenci mieli uzyskać łatwy dostęp do podręczników. W tym miało pomóc powołane w 1775 roku Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych. Aż do dnia w którym Towarzystwo przestało istnieć, zredagowano ponad trzydzieści podręczników do wszystkich nowożytnych przedmiotów, które weszły do programu. Niektóre z nich nie straciły na aktualności na początku XX wieku. Tak było m.in. z podręcznikiem Jędrzeja Śniadeckiego do chemii, braci Wincentego i Józefa Kajetana Skrzetuskich do historii, a także Onufrego Kopczyńskiego do gramatyki. Szczególnie ważny był ten ostatni, bo właśnie dzięki Komisji Edukacji Narodowej zaczęto w szkołach uczyć po raz pierwszy języka polskiego, a tym samym unifikowano język, którym mówiono na ogromnym obszarze Rzeczypospolitej.

Pierwsza reforma edukacji

Aż do dnia w którym Towarzystwo przestało istnieć, zredagowano ponad trzydzieści podręczników do wszystkich nowożytnych przedmiotów, które weszły do programu. – Swoimi Słowami :

Głównym założeniem członków Komisji było wprowadzenie zmian podejścia nauczyciela do ucznia. Twórcy reformy edukacji uprzywilejowali nauki ścisłe: fizykę, chemię, historię naturalną i uczyniła je naukami stosowanymi – w rolnictwie, ogrodnictwie, kopalnictwie, rękodziele. Nauczyciele po raz pierwszy byli zobowiązani do wytłumaczenia przedmiotu, a nie zmuszania uczniów do zapamiętywania regułek. Wytyczne zobowiązywały nauczyciela do wskazania, jak wykładany przedmiot można zastosować w praktyce. Całkowitym novum było umożliwienie zdobywania wiedzy przez kobiety. Reformy prowadzone przez Komisję Edukacji Narodowej były wielkim zaskoczeniem dla całej Europy. Zastąpienie archaicznego systemu nauczania odnowionym programem zwróciło uwagę Cara Aleksandra I i pruskiego urzędnika referenta do spraw szkolnych południowych Prus, Wilhelma Antona von Klewitza.

Dwu wiekowe zapomnienie

Komisja Edukacji Narodowej działała do ostatnich dni I Rzeczpospolitej. Nauczyciele zreformowanych szkół tworzyli zaczątek nowej warstwy społecznej – inteligencji. Jej przedstawiciele odegrali kluczową rolę w dziejach Polski pod zaborami. Duch reform Komisji Edukacji Narodowej przejawiał się nie tylko w dworach i dworkach szlacheckich wypełnianych księgozbiorami, ale też w tworzeniu obywatelskich instytucji naukowych, niezależnych od państw zaborczych, takich jak Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk. 

Data 14 października przez ponad wiek pozostała tylko datą. Przez okres dwudziestolecia międzywojennego nie celebrowano tego szczególnego dnia. Musiało upłynąć prawie dwieście lat, aby wspomnieć wielką datę w historii polskiej edukacji.

 

Bibliografia:

1. Stanisław Kot "Szkolnictwo parafialne w Małopolsce XVI-XVIII w."; Krajowy Związek Nauczycielstwa Polskiego; 1912 rok;
   Dokument opublikowany na stronie Internetowej: https://bc.radom.pl/dlibra/publication/1081/edition/1041/content
2. Stanisław Olczak "Szkolnictwo Parafialne w Wielkopolsce w XVII i XVIII wieku"; Towarzystwo Naukowe Katolickiego uniwersytetu Lubelskiego; 1978 rok;
3. Stanisław Janeczek "Komisja Edukacji Narodowej Studia i szkice z dziejów polskiej kultury intelektualnej"; Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II; 2018 rok;
4. Janina Kamińska "Komisja Edukacji Narodowej (1773-1794). W 250. rocznicę powołania. „...trzeba nam ludzi zrobić Polak"; Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego; 2025 rok;
5. Praca Zbiorowa "Dzieje Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1364-1764, Tom I"; Uniwersytet Jagielloński; 1964 rok;
6. Praca Zbiorowa "Zakony benedyktyńskie w Polsce" Opactwo Benedyktynów w Polsce; 1981 rok;
7. Jacek Taraszkiewicz "Pierwsze stulecie Zakonu Pijarów na ziemiach Rzeczpospolitej Obojga Narodów (1642–1740)" Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 2015 rok;
8. Konopczyński Władysław "Stanisław Konarski"; Ośrodek Myśli Politycznej; 2016 rok;
9. Marian Plezia "Dookoła reformy szkolnej St. Konarskiego"; Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego; 1953 rok;

 

 

 

 

Lubisz moją twórczość?
Podobają się tobie moje filmy?
Postaw mi kawę w serwisie Buy Coffe
Obojętnie jaką, to Ty zapraszasz!